معرفی کندوج برنج

کندوج عابدینی در موزه میراث روستایی گیلان ، بزرگ ترین کندوج این موزه معتبر است

کندوج ها ، نقش مهمی در حفظ عطر و بوی برنج داشتند

کندوج چیست؟

کندوج ، انبار شالی برنج است. اتاقکی که در ارتفاع بالا ساخته می شد.  در گذشته برنج را پس از برداشت در آن انبار می کردند. معمولا ۴ پایه چوبی داشت . اتاقک هرمی شکل آن نیز از دو متر به بالاتر از سطح زمین ساخته می شد.

کندوج ها بستگی به توانایی کشاورزان ، در اندازه های کوچک یا بزرگ ساخته می شد. کشاورزی که زمین بیشتر و محصول بیشتری داشت، کندوج بزرگ تری داشت .

دیگر نام های کندوج ، به علت گوناگونی لهجه ها در گیلان و در غرب مازندران  است. مهم ترین و پر کاربرد ترین واژه دیگر آن، کوندوج  است.

کندوج عابدینی در موزه میراث روستایی گیلان ، بزرگ ترین کندوج این موزه است. این موزه زیر نظر یونسکو اداره می شود .

 

علت اصلی ساخته شدن کندوج در ارتفاع بالا

علت اصلی بالاتر بودن کندوج از سطح زمین آن است که در شمال ، به دلیل رطوبت بالا ، هر چیزی که روی زمین قرار داده بشود، رطوبت به آن نفوذ می کند. در گذشته که ایزوگام و عایق کاری به شکل کنونی وجود نداشت. زمین گیلان هم پر از رطوبت بود. دو متر اگر می کنده می شد ، به آب می رسیدند. بنابراین کسانی که در شمال می زیستند، برای فرار از رطوبت، می بایست کمی بالاتر از سطح زمین قرار بگیرند. هم چنین باران های سیل آسا ، سیل را روانه می کرد. سیل هایی طوفانی وناگهانی. علت مرتفع بودن کندوج ها و نیز خانه های قدیم روستایی گیلان هم همین بود.

پایه کندوج برنج از چوب های قطوری ساخته شده است

چوبی که در پایه کندوج به کار رفته است ، هم چون عایقی در برابر رطوبت زمین شمال عمل می کند

ساختمان کندوج برنج چگونه است؟

پی و اساس کندوج ، بر چهار چوب گرد و کلفت است. سپس بر روی این چوب ها، چهار پایه کلفت و قطور دیگر قرار دارد. شکل این پایه ها ، به صورت مخروط  است. این پایه های چوبی ، عایق اصلی بین اتاقک کندوج و رطوبت زمین هستند. سپس بر روی این چهارپایه ، اتاقکی قرار می گیرد. جنس اتاقک از کاه گل، چوب ،  الوار یا تخته است. سقف هم بر روی این اتاقک قرار می گیرد و ساختمان کندوج را کامل می کند.

 

سقف کندوج برنج ، با گیاه گالی پوشانیده می شد

سقف کندوج برنج ، با کلوش پوشانیده می شد . کلوش همان ساقه خشک شده برنج است. از گیاه مردابی گالی نیز استفاده می شد.

سقف کندوج برنج

سقف کندوج ، معمولا از ساقه برنج ( که محلی ها به آن کلوش می گویند) ساخته می شد. گیاهی به نام گالی در مرداب ها وجود دارد که از آن هم برای ساخت سقف کندوج استفاده می شد.

ساختن سقف کندوج تخصص خاصی داشت و معماران مشخصی می توانستند که این کار را انجام بدهند. کار هر کسی نبود. کاه ها می بایست با روش خاصی بر روی کندوج قرار داده می شدند. اگر این کار به درستی صورت نمی گرفت، با بارش های شدید باران در گیلان ، آب به داخل کندوج نفوذ می کرد. شکل هرم گونه کندوج سبب می شد که زهر شدت باران کاسته بشود. گویی نیزه ای رو به آسمان که لشکر سربازان باران را به کناره هایش هدایت می کرد و مانع نفوذ باران به داخل کندوج می شد. در بالای کندوج نیز یک گَمَج (گماجدون = ظرف سفالی ) قرار داده می شد. بنابراین آب، به هیچ صورت نمی توانست به داخل کندوج نفوذ کند.

برنج ها در داخل کندوج، احساس خوبی داشتند. احساس خوبی از امنیتی که کندوج و سقف آن برایشان به ارمغان می آورد.

با پیدایش حلب و افزایش کاربرد آن ، سقف کندوج ها ( همانند دیگر خانه های شیروانی در شمال ) ، به حلب تغییر جنسیت داد. دیگر از کاه استفاده نشد. اما همان شکل هرم گونه کندوج باقی ماند.

در بالاترین نقطه کندوج برنج، یک ظرف سفالی قرار داده می شود تا آب باران، به هیچ صورتی نفوذ نکند

در بالاترین نقطه کندوج برنج، یک ظرف سفالی قرار داده می شود تا آب باران، به هیچ صورتی نفوذ نکند

کندوج چگونه از برنج محافظت می کند

برنج خوراک درجه یک موش هاست. مخصوصا برنج درجه یک گیلان. موش ها ، عاشق برنج هستند. آنها برنج ایرانی را خام خام می خورند. ( برخلاف برنج خارجی که اگر صد کیلو بگذارید جلوی موش، لب به یک دانه اش هم نمی زند!) پرندگان هم که از مشتریان همیشگی برنج ایرانی شمال بوده و هستند. حشرات هم می توانند در لای ساقه های خشک برنج خانه کنند. همچنین برنج درو شده ای که هنوز ساقه دارد ، یک تختخواب راحت و گرم و نرم برای مارهای شمال است.  به همه اینها ، رطوبت را هم اضافه کنید. آن هم رطوبت ۱۰۰ درصد شمال. چه از آب باران و چه از سوی زمین.

کندوج برای شلتوک برنج، یک موهبت است. کندوج از شلتوک در مقابل همه این موارد دفاع می کند. کندوج، محافظ برنج در طولانی مدت است.

 

فضای شاه نشین زیر کندوج برنج ، فضایی دلنشین و دلچسب برای خانواده کشاورز بود.

فضای شاه نشین زیر کندوج برنج ، فضایی دلنشین و دلچسب برای خانواده کشاورز بود.

کاربری فضای شاه نشین زیر کندوج برنج

در زیر کندوج ، فضای شاه نشین کندوج قرار داشت. از آن فضا استفاده های گوناگونی انجام می شد. هم محلی برای استراحت کشاورز و خانواده اش و هم محلی برای کار آنها بود. کار به معنای تولید صنایع دستی .از حصیر و سبد و زیر سفره ای و زیرقابلمه ای گرفته تا کارهای دیگر. حتی دسته پیازها را هم برای مصرف سالیانه در زیر آن آویزان می کردند. یا کدوها . در واقع محلی برای خشک کردن هم به حساب می آمد. ماهی شور هم در صندوق های زیر آن گذاشته می شد.

در کنار همه این موارد، صاحب کندوج می توانست با خانواده یا مهمانان خویش، در زیر سایقه کندوج بنشیند و ازفضای اطراف خویش لذت ببرد. از وزش باد در لابلای درختان تبریزی و صنوبر و در خنکای نسیم باد صبا در شمال . در واقع محلی برای استراحت و به زبان حالا، پیک نیک هم به حساب می آمد.

 

کندوج هایی که سقف گیاهی دارند، نیاز به هواکش مستقیم ندارند؛ برخلاف کندوج هایی با سقف حلبی.

کندوج هایی که سقف گیاهی دارند، نیاز به هواکش مستقیم ندارند؛ برخلاف کندوج هایی با سقف حلبی.

چگونگی تهویه کندوج

کندوج هایی که سقف آن با ساقه خشک شده برنج ( کلوش) پوشانیده می شد، نیاز مستقیم به هواکش نداشتند؛ چرا که انتقال هوا از لابلای گیاه به صورت طبیعی انجام می شد.

اما بعدتر که سقف کندوج های برنج به فلز حلب تغییر یافت، نیاز به هواکش مستقیم وجود داشت. علت آن بود که حلب در زیر گرمای تابش مستقیم آفتاب ، داغ می شود . حال اگر هواکش ای وجود نداشته باشد ، برنجی که در داخل آن قرار دارد، دم می کشد و پخته می شود.  ( در واقع خراب می شود)

به زبان دیگر ، برنجی که برداشت شده خیس است . منظور از خیس بودن برنج، رطوبتی است که در سبوس و ساقه و خود برنج وجود دارد. در نتیجه اگر سقف حلبی کندوج ها ، هواکش ای نمی داشت ، شبیه به ظرف دم کش برنج عمل می کرد و برنج را می پزاند. بنابراین بر بالای کندوج هایی با سقف حلبی  ، معمولا یک یا دو هواکش قرار داده می شد. جهت این هواکش ها نیز به سمت پایین قرار داده می شد تا آب باران به داخل کندوج وارد نشود.

 

 

کندوج در جایگاه انبار غذای اصلی کشاورز

در گذشته ، کارخانه های شالیکوبی به شکل کنونی وجود نداشت. در شمال کشور ، نان و گندم هم به گستردگی زمان کنونی ، مصرف نمی شد. کشاورزان باید در طول سال برنج مصرف می کردند. تفاوتی نداشت که صبحانه ، ناهار یا شام باشد. برنج ، غذای اصلی کشاورزان شمال بود. بنابراین باید به روشی این برنج را نگهداری می کردند.

کندوج ها به همین منظور ساخته شده بودند. آنها شلتوک برنج را برای مدت طولانی نگهداری می کردند. البته برنج به صورت پوست کنده در کندوج قرار داده نمی شد. بلکه دانه های برنج با همان لایه سبوس شان نگهداری می شدند. حتی با ساقه هایشان. علت این بود که ماندن برنج در پوست ش یا ساقه اش، ماندگاری آن را افزایش می دهد.

به هر حال غذای خانواده کشاورز در طول سال، از همین کندوج تامین می شد و از این نظر نیز کندوج ها دارای اعتبار زیادی پیش اهالی خانه روستایی بود.

 

کندوج برنج در رودسر ؛ در کنار خانه و مزرعه کشاورز

کندوج برنج در رودسر ؛ در کنار خانه و مزرعه کشاورز

سرنوشت کندوج

با افزایش مصرف نان و تغییر ذائقه مردم ، دیگر کشاورز نیازی نداشت که شلتوک برنج را برای مدت طولانی نگهداری نماید. کارخانه های شالی کوبی نیز، به سرعت پوست برنج را می کندند و آن را سفید می کردند. با گران تر شدن قیمت برنج، دیگر نگهداری آن هم برای کشاورز با زحمت بیشتری همراه شد. مهاجرت روستایی ها به شهرها و کاهش جمعیت ثابت روستاهای شمال نیز ، نیاز به نگهداری طولانی مدت برنج را کاهش داد.

ماهیت برنج هم از کالایی که برای مصرف سالیانه کشاورز بود ، به کالایی که با فروش آن ، درآمد برای کشاورز حاصل می شد، تبدیل پیدا کرد. یعنی در حال حاضر داد و ستد برنج ، سود بیشتری از خوردن آن برای کشاورز دارد.

همه اینها سبب شد که رفته رفته ، استفاده از کندوج ها کمتر و کمتر بشود و در این سال ها، خارج از موزه ها، دیگر اثر زیادی از کندوج های گیلان یافته نمی شود. مگر به تعداد کم و انگشت شمار در هر روستا که درون آن هم ، جز خاطره ای از شلتوک های نازنین برنج ایرانی ، چیز دیگری یافت نمی شود .

 

پیشنهاد ساخت کندوج های مدرن

البته از سوی دیگر ، همین از رده خارج شدن کندوج ها ، سبب شده است که عطر برنج ها نیز کمتر بشود و مردم دیگر نتوانند از بو و رایحه بیشتر برنج های قدیمی ایرانی بهره مند بشوند؛ (در مقاله چرا برنج ها ، عطر و بو ندارند بیشتر توضیح داده ایم ) بنابراین پیشنهاد می شود که مهندسان کشاورزی و سازه های عمرانی و معماری در کشاورزی ، به کارکرد کندوج ها و نقش آنها در بهره وری برنج، توجه بیشتری نمایند و تلاش کنند که با به روز کردن کارایی آنها در زمان حال، کندوج های مدرن را تولید نمایند تا خط تولید برنج ایرانی ، کیفیت و بهره وری بیشتری را تجربه نماید و بیشتر از حتی گذشته ،  ارتقا یابد و به قله دلخواه تری برسد.

دیگر نوشته ها

۲ دیدگاه‌

  1. سیمایار گفت:

    چقدر به ارگانیک بودن برنج کمک می کردند کندوج ها…

  2. حکمت گفت:

    کندوج برنج گیلانی ها خیلی جالبه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.